Reflux, ZUM, wady układu moczowego

Badanie nazywane jest również: TK

TEORETYCZNE I TECHNICZNE PODSTAWY BADANIA

Badanie za pomocą tomografu komputerowego jest jednym z rodzajów badań radiologicznych wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie. Pacjent umieszczony na specjalnym ruchomym stole jest przesuwany do wnętrza aparatu (do tzw. gantry).

We wnętrzu gantry na specjalnej ramie, dookoła ciała pacjenta porusza się lampa wytwarzająca promieniowanie rentgenowskie. Promieniowanie to, przechodząc przez poszczególne tkanki ciała pacjenta, ulega osłabieniu. Stopień osłabienia promieniowania zależy od rodzaju tkanki, np. przechodząc przez kości - fala rentgenowska ulega silnemu osłabieniu, natomiast przechodząc przez powietrze - osłabienie to jest minimalne. Dzięki temu zjawisku można dobrze zróżnicować między sobą poszczególne tkanki w ciele pacjenta. Dodatkowo, dzięki temu, że lampa rentgenowska poruszając się dookoła ciała człowieka w gantrze powoduje naświetlanie pacjenta dokładnie z każdego punktu wokół jego długiej osi, uzyskuje się możliwość otrzymania na monitorze obrazu wybranej warstwy ciała pacjenta. Dawka promieniowania rentgenowskiego jest stosunkowo duża (np. przy badaniu jamy brzusznej porównywalna z badaniem radiologicznym przewodu pokarmowego).
Powstające obrazy z każdego obrotu lampy wokół ciała pacjenta (360o) są następnie sumowane przez komputer i przedstawiane na monitorze jako obraz struktur anatomicznych z poszczególnej warstwy poprzecznej ciała osoby badanej. Dodatkowo istnieje możliwość tzw. wtórnej obróbki obrazu, polegającej m.in. na ustawieniu i obliczaniu odpowiedniego stopnia szarości obrazu, pomiarów odległości, pola powierzchni, itp. Możliwa jest także tzw. rekonstrukcja obrazu w innej niż poprzeczna płaszczyźnie (np. płaszczyźnie czołowej) lub nawet w obrazach trójwymiarowych. Wszystkie te możliwości wtórnej obróbki obrazu dokonywane są przez komputer.
Czasami, w celu dokładniejszej oceny danego obszaru, pacjentowi podaje się dożylnie odpowiedni środek cieniujący. Zwykle stosuje się środek cieniujący, który bardzo osłabia promieniowanie rentgenowskie (tzw. środek cieniujący pozytywny). Podanie badanemu takiego środka powoduje, że fale rentgenowska jest prawie całkowicie pochłonięta w tych tkankach (np. naczynia żylne), w których znajduje się środek cieniujący. Zjawisko to obserwowane jest na ekranie komputera jako jasne pole, odpowiadające w tym przypadku naczyniom żylnym wypełnionym środkiem kontrastowym. Środki kontrastowe używane do badania TK można podzielić na: środki podawane dożylnie, doustnie i doodbytniczo.

Pozostałe wskazania
Ze strony centralnego układu nerwowego

Ze strony klatki piersiowej, śródpiersia

Ze strony jamy brzusznej

Ze strony miednicy małej

Badanie jest wykonywane na zlecenie lekarza

SPOSÓB PRZYGOTOWANIA DO BADANIA

Do badania należy zgłosić się na czczo (co najmniej 6 godzin wcześniej nie należy przyjmować pokarmów stałych). W przypadku badania jamy brzusznej ważne jest przygotowanie pacjenta poprzez odpowiednie wypełnienie przewodu pokarmowego specjalnym środkiem kontrastowym. W tym celu przed rozpoczęciem badania pacjent musi wypić wodny roztwór środka kontrastowego. Aby wyeliminować powstanie zaburzeń obrazu spowodowanych ruchami jelit,, w niektórych przypadkach wskazane jest wcześniejsze zastosowanie środków hamujących perystaltykę jelit (np. Buscopan,, Glukagon). Unika się wykonywania badania u osób z klaustrofobią. Małym dzieciom przed badaniem podaje się środki uspokajające. U dzieci patrz dodatkowo "Sposób przygotowania do znieczulenia" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania".

Przy badaniu dzieci może zaistnieć konieczność znieczulenia ogólnego

BADANIA POPRZEDZAJĄCE

W niektórych przypadkach wykonuje się inne badania obrazowe (np. zdjęcia rentgenowskie lub badanie ultrasonograficzne). Wyniki wszystkich poprzedzających badań dodatkowych powinny być dostarczone przed wykonaniem badania tomografii komputerowej.

OPIS BADANIA

Pacjent nie musi się rozbierać do badania, układany jest na ruchomym stole (zwykle na plecach), na którym wjeżdża do środka aparatu (tzw. gantry) (Ryc.17-7). W czasie badania pacjent leży nieruchomo, jest instruowany o sposobie zachowania podczas samego badania, w celu uzyskania lepszej jakości zdjęć. W tym m.in. celu większość aparatów TK wyposażona jest w tzw. intercom, czyli prosty sposób komunikacji głosowej pomiędzy pacjentem a lekarzem czy technikami. Aparat wyposażony jest także w specjalne diody zapalające się podczas wysyłania promieniowania rentgenowskiego, po to, aby w chwili palenia się lampki pacjent nie oddychał. Służy to także poprawie jakości otrzymywanego obrazu. U dzieci patrz dodatkowo "Opis metod znieczulenia" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania". Wynik badania przekazywany jest w formie opisu niekiedy z dołączonymi zdjęciami na papierze lub kliszy fotograficznej.

CZAS

Badanie trwa zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu minut.

INFORMACJE, KTÓRE NALEŻY ZGŁOSIĆ WYKONUJĄCEMU BADANIE

Przed badaniem

W czasie badania
Podczas badania pacjent, pomimo zamknięcia w hermetycznym pomieszczeniu, ma ciągłą możliwość kontaktu z badającymi. W czasie badanie pacjent powinien natychmiast zgłaszać:

JAK NALEŻY ZACHOWYWAĆ SIĘ PO BADANIU?

Nie ma specjalnych zaleceń. U dzieci patrz dodatkowo "Jak należy zachowywać się po znieczuleniu?" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania".

MOŻLIWE POWIKŁANIA PO BADANIU

Czasami mogą pojawić się powikłania po podaniu środka kontrastowego. Objawy takie jak: zaczerwienienie, obrzęk skóry, wysypka, nudności, wymioty, zawroty głowy, nagłe osłabienie powinny być niezwłocznie zgłoszone lekarzowi. U dzieci patrz dodatkowo "Możliwe powikłania po znieczuleniu" w "Metody anestezjologiczne w badaniach diagnostycznych" w rozdziale "Metody znieczulania". Z uwagi na pochłonięcie względnie dużej dawki promieniowania rentgenowskiego, badanie nie powinno być dowolną ilość razy powtarzane. Wykonywane jest u chorych w każdym wieku. Nie może być wykonywane u kobiet będących w ciąży. Należy unikać wykonywania badania u kobiet w II połowie cyklu miesięcznego, u których zaistniała możliwość zapłodnienia.

TOMOGRAFIA KOMPUTEROWA UKŁADU MOCZOWEGO

Polega na połaczeniu badania rentgenowskiego z komputerową analizą i przetwarzaniem danych. Zestaw: lampa rentgenowska i detektory rejestrujące stopień pochłaniania promieni rentgenowskich obraca się dookoła ciała badanego. Otrzymane w ten sposób dane są kodowane i przekazywane do komputera, który wykonuje następnie rekonstrukcję obrazu, utrwala go na dysku magnetycznym i przenosi na ekran monitora.

Wprowadzenie tzw. aparatów spiralnych (początek lat 90.) do oceny narządów jamy brzusznej w diagnostyce pediatrycznej znacznie poprawiło i ułatwiło badanie dzieci. Metoda spiralnej tomografii pozwala na znaczące skrócenie czasu badania i umożliwia jego wykonanie nawet u najmłodszych lub niespokojnych dzieci w czasie trwającej sedacji, którą może przeprowadzić pediatra, radiolog lub anestezjolog. Tylko w wyjątkowych sytuacjach konieczne jest znieczulenie ogólne z intubacją.

Tomografia komputerowa (TK) pozwala na bardzo dobrą ocenę, anatomii układu moczowego. Obrazy uzyskuje się w przekrojach poprzecznych, których grubość warstwy wynosi od 3 do 7 mm. W zależności od oprogramowania aparatu można uzyskiwać rekonstrukcje obrazów odpowiadające przekrojom podłużnym lub skośnym.

Przestrzeń zaotrzewnowa, w której położone są nerki, podzielona jest przez powięzie na trzy przedziały: przedział przedni, pomiędzy tylną powierzchnią otrzewnej ściennej a przednią blaszką powięzi nerkowej, gdzie znajdują się trzustka, częściowo dwunastnica, zstępnica i wstępnica; przedział środkowy, położony w obrębie powięzi nerkowej, w którym znajdują się nerki, nadnercza; aorta i żyła główna dolna; przedział tylny - przynerkowy, ograniczony od tylu powiezią poprzeczną, zawiera tkankę bluszczową, która otaczając nerki, ułatwia ich ocenę.

Obrazowanie nerek w tomografii komputerowej może być jednofazowe - bez środka cieniującego, lub dwufazowe, przed i po jego podaniu. Zarysy nerek są dobrze widoczne. W fazie wstępnej, bez środka cieniującego, miąższ nerek jest hipodensyjny w stosunku do znajdujących się w pobliżu mięśnii biodrowo-lędźwiowych. TK pozwala na określenie tzw. współczynnika osłabienia (pochłaniania) promieniowania, wyrażanego w jednostkach Hounsfielda. Wartość tego współczynnika (j.H.) zależy od liczby atomowej pierwiastków zawartych w tkankach i pozwala na ich różnicowanie w oparciu o odpowiednią skalę (powietrze - woda - kość). Powietrze odznacza się bardzo niskim współczynnikiem, ok. -- 1000, dla wody wynosi on ok. 0, pochłanianie w tkance kostnej jest największe i dlatego odpowiedni współczynnik wynosi ok. + 1000. Współczynnik osłabienia pochłaniania dla miąższu nerek wynosi od ok. +30 do ok. + 60 jednostek j.H. Po podaniu środka cieniującego widoczny jest podział na warstwę korową (hiperdensyjną) i rdzenną (hipodensyjną) oraz uwidaczniają się naczynia: żyły nerkowe i lezące od przodu i ku tyłowi od nich tętnice nerkowe. Lewa żyła nerkowa jest lepiej widoczna i znajduje się przed aortą i za tętnicą krezkową górną. Układ kielichowy jest niewidoczny, można jedynie dostrzec miedniczkę nerkową, hipodensyjną w stosunku do otaczającego ją miąższu. Ok. 2-3 minut po podaniu środka cieniującego, w fazie wydzielniczej kielichy i miedniczka stają się hiperdensyjne, zacieniowane. W tej fazie są widoczne moczowody, a miąższ nerek jest już jednolicie zakontrastowany tak, ze nie można odróżnić kory od rdzenia nerek. Pęcherz moczowy widoczny jest pośrodkowo, w miednicy mniejszej, grubość jego ściany zależy od stopnia wypełnienia moczem. Jego zewnętrzne zarysy są ostro odgraniczone od otaczającej go tkanki tluszczowej. U niemowląt i dzieci młodszych nie jest widoczne modelowanie pęcherza moczowego przez macicę czy gruczoł krokowy.

W zależności ud objawów klinicznych i przewidywanej patologii badanie wykonuje się jednofazowo (bez podania środka cieniującego) lub dwufazowo (przed i po jego wstrzyknięciu). Stosuje się wyłącznie niejonowe środki cieniujące. lch dawka odpowiada ilości stosowanej przy urografii. Jakość badania poprawia wzywanie strzykawek automatycznych, podających środek cieniujący z zaprogramowaną szybkoscią. Podanie środka cieniującego pozwala nie tylko na uzyskanie odpowiednio zróżnicowanych przekrojów układu moczowego, lecz także na ocenę stopnia zakontrastowania (tzw. gęstości) poszczególnych tkanek, zdrowych lub dotkniętych procesami patologicznymi.

Dla oceny stopnia zaawansowania procesów nowotworowych, obecnosci przerzutów, powiększenia węzłów chłonnych oraz stosunku istniejącego guza do sąsiednich narządów niezbędne jest doustne podanie przed badaniem specjalnego, jodowego środka cieniującego. Ma to spowodować wypełnienie pętli jelitowych środkiem cieniującym i odróżnienie ich od istniejących ewentualnie powiększonych węzłów chłonnych lub innych struktur patologicznych, widocznych na wykonanych przekrojach.

Najistotniejszymi wskazaniami do tomografii komputerowej w diagnostyce chorób układu moczowego u dzieci są: diagnostyka guzów jamy brzusznej (guzy nerek, guzy przestrzeni zaotrzewnowej, guzy miednicy mniejszej); ocena stopnia zaawansowania białaczek, chłoniakow; podejrzenie kamicy nerkowej u pacjentów z klinicznymi objawami tego procesu, jednak bez cech kamicy w obrazie urograficznym i ultrasonograficznym; urazy układu moczowego; choroby naczyń nerek: zwężenia tętnic, tętniaki, zakrzepica tętnic i żył.